Live.rouhani96.ir | پخش زنده

در دوران پساآرمان‌گرایی دو راه پیش روی جامعه است

واقع‌گرایی عقلانی یا واقع‌گرایی عوام‌گرایانه؟

علی جنادله

عضو هیئت علمی جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی

نهادگرایی تاریخی مدلی برای تغییرات ارائه می‌کند که مبتنی بر استمرارهای طولانی مدت است که در بزنگاه‌های مهم تاریخی براثر رخدادها و وقایع تصادفی، ناگهان از هم گسیخته و وضعیت موجود جای خود را به وضعیت جدیدی می‌دهد. این مدل قابل تطبیق بر بسیاری از تحولات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و … است. نکته مهم درخصوص بزنگاه‌های مهم تاریخی این است که این دوره‌ها، دوره‌های گشایش نهادی هستند به این معنی که نظم نهادی پیشین متزلزل شده و گزینه‌های نهادی چندی در معرض انتخاب جامعه قرار می‌گیرد. در صورت گزینش هریک از این گزینه‌ها، جامعه گام در مسیر متفاوتی خواهد گذاشت که با گذشت هرچه بیشتر زمان بازگشت از آن و تغیر آن دشوارتر و حتی نا ممکن می‌شود.
2- لوئیس کوزر در بررسی شدت تضاد و مناسبات اجتماعی و سیاسی ناشی از آن، بین تضاد بر سر اهداف و امور آرمانگرایانه و تضاد بر سر اهداف و امور واقع بینانه تمایز قایل می‌شود. در وضعیتی که تضاد مبتنی بر رقابت اهداف و ارزش‌های غایی و آرمانگرایانه باشد، امکان مصالحه و توافق گروه‌های رقیب خیلی پایین بوده و تضاد و رقابت در جهت حذف و نابودی دیگری به خشونت کشیده می‌شود. اما در حالتی که موضوع تضاد، اهداف و امور واقعی باشد، گروه‌ها و جریان‌های رقیب، تمایل و آمادگی بیشتری برای توافق و مصالحه بر سر اهداف و منافع دارند.

دوران آرمانگرایی
همانگونه که جان فورن بیان کرده است انقلاب اسلامی، محصول ائتلاف جریان‌ها و نیروهای مردمی با مشرب‌های سیاسی و ایدئولوژیکی و آرمان های اجتماعی مختلف و حتی متضاد بود. پس از پیروزی انقلاب در نتیجه ترکیب و وزن نیروهای اجتماعی و سیاسی و مناسبات قدرت حاکم بر جامعه، آرمانهای مختلف در سه آرمان کلی «استقلال،آزادی، جمهوری اسلامی» ادغام شدند.
برا این اساس، موجودیت، مشروعیت، شکاف‌ها و منازعات و رقابت‌های سیاسی بین نیروهای مختلف پس از پیروزی انقلاب در چارچوب سه آرمان فوق و براساس میزان تاکید این نیروها بر هریک از آرمان‌های سه‌گانه بعنوان آرمان اصلی انقلاب صورت می‌گرفت. در این دوره، رقابت‌ها و تضادهای سیاسی مبتنی بر آرمان‌ها و ارزش‌ها و اهداف ایدیولوژیک، مصالحه و توافق بر سر این اهداف و آرمان‌های متضاد را ناممکن می‌ساخت. بدین ترتیب، شکاف‌ها و رقابت‌ها در این دوره رقابت‌های سیاسی و ارزشی بود.

دوران پساآرمانگرایی
دوران آرمانگرایی تا سال 1384، یعنی انتخابات نهمین دوره ریاست جمهوری استمرار داشت. در این دوره آقای احمدی نژاد زمین بازی را عوض کرد و رقابت بر سر آرمان‌های انقلاب، جای خود را به طرح مسایل معیشتی اقشار فرودست داد. احمدی نژاد با طرح این مسایل به میزان بسیار زیادی توانست جریان اصلاح‌طلبی، روشنفکری و طبقه متوسط را خلع سلاح کند. چرا که این جریان با تاکید بر آرمان توسعه سیاسی بعنوان زیر بنای تحولات و تغییرات ساختاری از پرداختن مستقیم به نیازهای معیشتی و دم دستی اقشار محروم جامعه که بخش بزرگ روستانشینان و حاشیه نشینان شهری را شامل می‌شدند غافل شده بود.
جناح اصولگرا در این منازعه برای احمدی نژاد دست می‌زد و سوت و هورا می‌کشید عافل از اینکه بر شاخ نشسته بود و بن می‌برید. این جریان همچنان احمدی‌نژاد را نیرویی قابل کنترل می‌پنداشت که در زمان مناسب می‌توانست سبد رای او را به نفع خود مصادره کند. اما احمدی نژاد پس از میدان به در کردن جریان طبقه متوسط، آرمان‌های اصولگرایان را هدف گرفت. او این آرمان‌ها را به نفع خود مصادره کرد و به مبتذل‌ترین و نازل‌ترین شکل با شعارهای پوپولیستی درآمیخت. بتدریج شاهد این بودیم که احمدی نژاد تلاش کرد تا حساب خود را از اصولگرایان جدا کند. او در این مسیر به هیچکس رحم نکرد و موفقیت خود را مرهون تمایز هرچه بیشترش از جریان‌های اصولگرای منسوب به حاکمیت می‌دانست.
از این پس منازعات و رقابت‌های سیاسی وارد عرصه و میدان جدیدی شدند. چنانچه بخواهیم با ادبیات نهادگرایی تاریخی این بحث را ادامه دهیم می‌توان گفت میراث دوره احمدی نژاد، پایان دوره رقابت‌های سیاسی مبتنی بر آرمانگرایی و برجسته شدن مسایل معیشتی و اقتصادی روزمره در عرصه رقابت‌های سیاسی و انتخاباتی است.از این پس، معیار ارزیابی مردم از نیروها و جریانات سیاسی نه تمایلات آرمانگرایانه و ارزشی آنها بلکه وعده‌ها و برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی کاملا ملموس و مرتبط با زندگی روزمره آنها شد. اقشار و گروه‌های مختلف مردم از طبقات محروم تا طبقات متوسط و مرفه، پیروزی یا شکست هریک از نیروهای سیاسی را کاملا در ارتباط مستقیم با شرایط عینی زندگی خود می‌دیدند.

دوران واقع‌گرایی و دو راه پیش روی جامعه: واقع‌گرایی عقلانی یا واقع‌گرایی عوامگرایانه
تغییر زمین بازی رقابت جریان‌ها و گروه‌های سیاسی از رقابت بر سر اهداف آرمانگرایانه به رقابت برسر اهداف واقعی یعنی پاسخگویی به مطالبات معیشتی، عینی و اقتصادی گروه‌ها و اقشار متوسط جامعه، صف‌بندی‌ها و شکاف‌های سیاسی پیشین را به هم ریخت و باعث شد که نیروها و جریان‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی فارغ از جهت‌گیری‌ها و تمایلات ارزشی و سیاسی در دو جبهه جدید صف‌آرایی کنند: در یک جبهه، نیروهای سیاسی طرفدار واقع‌گرایی عقلانی و در جبهه دیگر نیروها و جریان‌های طرفدار واقع‌گرایی پوپولیستی. در جبهه اول تلاش می‌شود که رقابت‌های سیاستی مبتنی بر سیاستگذاری و برنامه‌ریزی جای رقابت‌های سیاسی پیشین را بگیرد و پاسخگویی به مطالبات مردم و مسایل بدخیم جامعه از طریق سیاست‌های بنیادی دنبال شود و در جبهه دوم با اتخاذ رویکردی عوامگرایانه تلاش می‌کند، با وعده‌های کوتاه مدت و پاسخ‌‌های آسان به مشکلات پیچیده و مسایل بدخیم، عرصه رقابت‌های سیاسی را به عرصه طوفان وعده‌های جذاب و رای آور تبدیل کند.
رویکرد جبهه اول، به دلیل تاکید بر دستیابی به اهداف واقعی براساس سیاستگذاری، زمینه‌ساز وفاق و مصالحه نیروها، جریان‌ها و اقشار مختلف اجتماعی بر سر منافع و اهداف متفاوت و متضاد خواهد شد. اما جبهه دوم با کوبیدن بر طبل وعده‌های کوتاه مدت، افزایش توقعات و انتظارات اجتماعی و اقتصادی از دولت و کلیت نظام، عمیق‌تر کردن شکاف‌های طبقاتی و اجتماعی، هرچه بیشتر جامعه را به سمت تضادهای شدیدتر و بی‌پایان می برد.
حالا جامعه در این انتخابات دو راه پیش رو دارد: یا به جبهه عقلانیت و تدبیر و رقابت بر سر سیاست‌ها رای می‌دهد یا به جبهه عوامگرایی و وعده‌های کوتاه مدت و جذاب. اولی جامعه را به سمت آرمش، عقلانیت، افزایش زمینه‌های مصالحه و وفاق پیش می‌برد و دومی جامعه را در جهت تشدید شکاف‌ها و تضادهای اجتماعی و ناآرامی روز افزون سوق می‌دهد.
انتخاب با جامعه است. اما یادمان باشد که در این بزنگاه تاریخی، جامعه هر گزینه‌ای را انتخاب کند، قدم در مسیر متفاوتی خواهد گذاشت که دیگر برگشت از آن به آسانی امکان پذیر نخواهد بود.

یک پرسش و چند پاسخ

آیا افزایش ١٠٠ درصدی درآمدهای مالیاتی امکانپذیر است؟

علی فاضلی، رئیس اتاق اصناف: واحدها در پرداخت مالیات فعلی مشکلاتی دارند، حالا چگونه برخی‌ها از رشد مالیات به صورت غیرمنطقی حرف می‌زنند.
علی طیب‌نیا، وزیر اقتصاد: اگر مالیات زیاد شود، واحدهای تولیدی کشور را ورشکسته کرده و منجر به توسعه بیکاری در کشور می‌شود.
ابوالفضل روغنی‌گلپایگانی، رئیس کمیسیون صنایع اتاق بازرگانی: بنگاه‌های اقتصادی با رکود دست و پنجه نرم می‌کنند و حتی توانایی پرداخت‌ ۵‌درصد مالیات بیشتر را ندارند.
تقوی‌نژاد رییس سازمان امور مالیاتی: معافیت آستان قدس شامل مالیات‌های تکلیفی و مالیات بر ارزش افزوده نمی‌شود چرا که بایستی فعالیت‌های اقتصادی شفاف و رقابت‌پذیرتر باشد.

آخرین اخبار